در سال 1402، بانک مرکزی ایران با معرفی «ریال دیجیتال»، گام مهمی در راستای بهبود مدیریت واحد پول خود برداشت. این پروژه که بهطور اولیه با مشارکت 9 بانک اجرا شد، در زمینههایی همچون حملونقل عمومی و تأمین کالاهای اساسی بهکار گرفته شد و به دنبال گسترش کاربردهای آن است.
جزئیات اجرا نشان میدهد که پیادهسازی ریال دیجیتال با چالشهایی همچون نواقص در دستورالعملهای امنیتی و نیاز به بهینهسازی فرآیندهای بینبانکی مواجه است. همچنین، تجربیات مثبت در نانواییها و دیگر خدمات، بهویژه در ایجاد امکان پرداخت سوخت، نشاندهنده تحولی در عرصه مالی ایران است.
در نهایت، برای موفقیت این پروژه، پیشنهاد میشود که دستورالعملها و سیاستها به روز شوند و زیرساختهای لازم برای ادغام ریال دیجیتال با زندگی روزمره و کسبوکارها فراهم گردد. تقویت سرمایه بانکها نیز به روند توسعه ریال دیجیتال کمک خواهد کرد.
در سال ۱۴۰۴، بانک مرکزی ایران «ریال دیجیتال» را بهعنوان بخشی از برنامههای خود برای مدیریت واحد پول معرفی کرد. این طرح در سال گذشته با مشارکت ۹ بانک، به صورت محدود و در قالب نسخه آزمایشی در حوزههایی همچون حملونقل عمومی و تأمین کالاهای حیاتی مانند نان اجرا شد. امسال بانکها پیشنهاد کردهاند که موارد استفاده از ریال دیجیتال گستردهتر شده و شامل پرداخت سوخت و سایر خدمات گردد، اما برای تحقق این گسترش لازم است دستورالعملهای بانکی موجود بازنگری و تکمیل شوند.
گزارش اجرای آزمایشی و نیاز به بهبود دستورالعملها
تاکنون پیادهسازی ریال دیجیتال از طریق این ۹ بانک پیش رفته و به گفته نسیم جمشیدی، رئیس عملیات بانکداری الکترونیکی بانک آینده، اجرای آزمایشی بدون مشکل اساسی شکل گرفته است. با این حال، وی تأکید میکند که نواقصی در دستورالعملهای امنیتی، کشف سوءاستفاده و تسویه میان بانکها و بانک مرکزی وجود دارد که باید با نسخههای بهروز اصلاح شوند.
بحثهای بینالمللی و نگرانیهای امنیتی
در سال گذشته، ریال دیجیتال به یکی از بحثبرانگیزترین پروژههای بانک مرکزی تبدیل شد. در حالی که مقررات تازهای برای محدود کردن ارزهای دیجیتال معمولی تصویب میشد، این پروژه بدون تبلیغات گسترده و صرفاً در قالب یک آزمایش راهاندازی شد. در سطح بینالمللی نیز تعریف ارز دیجیتال مرکزی (CBDC) هنوز تا حدی مبهم است و نگرانیها درباره حریم خصوصی کاربرانِ این ابزار پولی همچنان ادامه دارد؛ تا جایی که برخی کشورها اجرای چنین طرحهایی را موقتاً متوقف کردهاند.
امکان بهینهسازی فرآیندهای بینبانکی
علیرضا آقاخانی، معاون فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت امیدپی، میگوید در حال حاضر تبادل اسناد میان بانکها و بانک مرکزی از طریق سامانههای «پاشا» و «سروش» با شیوههای سنتی و فایلمحور انجام میشود، اما بهکارگیری ریال دیجیتال میتواند این فرآیندها را تسریع و بهینه سازد.
او معتقد است تجربه کاربری ریال دیجیتال زمانی وارد زندگی روزمره مردم و کسبوکارها خواهد شد که در زیرساختهای آنها ادغام شود. به همین منظور در حال بررسی افزودن ریال دیجیتال به صرافیهای ارز دیجیتال برای تسهیل معاملات B2B و B2C هستند.
کاربرد ریال دیجیتال در پرداخت سوخت
از چشماندازهای مهم دیگر، استفاده از ریال دیجیتال در جایگاههای سوخت است. بانک سپه قصد دارد این سرویس را در پمپ بنزینها فعال کند تا پرداخت سوخت با کمترین تغییر در زیرساخت فعلی انجام شود. ایده آن است که سازمان سوخت بهعنوان درگاهی واحد عمل کند تا در صورت بروز مشکل در یک PSP، بهسرعت از PSP دیگری بهره گرفته شود؛ نقشی که هم شاپرک و هم وزارت نفت توانایی اجرایش را دارند.
از آنجا که اتصال مستقیم شبکه بانکی به سامانه سوخت مجاز نیست، با تکیه بر QR کد و پوز اندرویدی، هر بار که کد اسکن میشود، هم میزان لیتر و هم مبلغ پرداخت بهطور خودکار خوانده میشود و بدین ترتیب ارتباط غیرمستقیم شبکه بانکی و سوخت برقرار میگردد.
پروژه پایلوت بانک آینده و طرحهای بانک سپه
بانک آینده سال گذشته پروژه ریال دیجیتال را بهصورت پایلوت برای ۵۰۰۰ کاربر و ۳۵ دستگاه پذیرنده (رستورانها، فروشگاههای پوشاک و خردهفروشیها) اجرا کرد.
در کنار آن، بانک سپه پروژههایی چون صندوق فروشگاهی ابری برای فرودگاهها، توسعه سامانه راهآهن حومهای و ساماندهی توزیع گوشت و مرغ را دنبال میکند و اپلیکیشن «بیت» را نیز بهعنوان راهکار مکمل برای پرداختهای مردمی راهاندازی کرده است. در برخی مناطق مانند تهران و مازندران، استفاده از ریال دیجیتال برای خرید بلیت راهآهن شهری و حومهای از همین حالا عملیاتی شده است.
پیادهسازی ریال دیجیتال در نانواییها
یکی از نخستین تجارب ریال دیجیتال در نانواییها شکل گرفت. بانک مرکزی از بانک سپه خواست این روش پرداخت را برای نان ارائه دهد تا مشتریان با اسکن QR کد روی پایانههای مجهز به ریال دیجیتال و «کهربا» مبلغ را بهسادگی واریز کنند. از نیمه بهمن ۱۴۰۳ تا کنون، روزانه بین هزار تا ۲۰۰۰ تراکنش در نانواییها ثبت میشود.
نقش افزایش سرمایه بانکها در توسعه ریال دیجیتال
در زمینه تأثیر افزایش سرمایه بانکها بر پروژههای دیجیتال، نسیم جمشیدی میگوید تقویت سرمایه و بهبود ترازنامه بانکها به ثبات مالی آنها کمک میکند و توانایی آنها در توسعه طرحهایی مثل ریال دیجیتال را بالا میبرد. با این وجود، تعیین دستورالعملها و سیاستگذاری نهایی بر عهده بانک مرکزی است و هرگونه گسترش یا تغییر در پروژه باید از سوی این نهاد تصویب شود.
منبع: پیوست
