به مناسبت درگذشت پاپ فرانسیس؛ از بررسی دیدگاه وی در مورد رمرزارزها و NFTهای مذهبی تا هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین

با درگذشت پاپ فرانسیس در سن ۸۸ سالگی در یکم اردیبهشت 1404، توجه بسیاری به میراث فکری و دیدگاه‌های او در حوزه‌های گوناگون جلب شده است. یکی از موضوعات نوظهوری که در دوران رهبری او رشد چشم‌گیری داشت، دنیای رمزارزها و فناوری بلاک‌چین است. هرچند پاپ فرانسیس مستقیماً درباره بیت‌کوین یا ارزهای دیجیتال اظهار نظر صریحی نداشت، اما از خلال رهنمودهای کلی او در زمینه فناوری، عدالت اجتماعی و اقتصاد می‌توان نگاهی تطبیقی به این پدیده داشت.

همچنین در سال‌های اخیر، پروژه‌ها و ابتکاراتی در تقاطع دین و رمزارز شکل گرفته‌اند، از NFTهای مذهبی تا توکن‌های مرتبط با واتیکان که بررسی آن‌ها خالی از لطف نیست.

در این مقاله، ابتدا دیدگاه و رویکرد کلی پاپ فرانسیس نسبت به فناوری‌های نوین و اقتصاد دیجیتال مرور می‌شود؛ سپس به نمونه‌هایی واقعی از پروژه‌های بلاک‌چینی مرتبط با واتیکان و مفاهیم مذهبی اشاره خواهد شد. در ادامه، میزان تطابق یا تضاد فناوری رمزارز با ارزش‌های مورد تأکید پاپ (نظیر عدالت، اخلاق، فقرزدایی و پایداری) مورد تحلیل قرار می‌گیرد و در پایان، سابقه و اقدامات واتیکان در مواجهه با فناوری‌های جدید بررسی می‌شود.

دیدگاه پاپ فرانسیس درباره رمزارزها، بلاک‌چین و اقتصاد دیجیتال

پاپ فرانسیس به عنوان رهبر کلیسای کاتولیک، همواره بر اولویت اخلاق در به‌کارگیری فناوری تأکید داشت.

وی در یک سخنرانی رسمی خاطرنشان کرده بود:

«پیشرفت فناوری می‌تواند دنیایی بهتر به ارمغان آورد، مشروط بر آن‌که با بینشی اخلاقی و الهام‌گرفته از خیر مشترک همراه باشد».

این نگاه نشان می‌دهد که از دید او ابزارهای دیجیتال – از هوش مصنوعی گرفته تا رمزارز – زمانی ارزشمندند که در خدمت خیر عمومی و کرامت انسان‌ها قرار گیرند. به طور مشخص درباره اقتصاد، پاپ فرانسیس منتقد سرسخت سرمایه‌سالاری افراطی و بت‌وارگی پول بود. او در سال‌های نخست پاپی خود هشدار داد که «پول باید خدمتگزار باشد، نه فرمانروا» و نسبت به فرهنگ پول‌پرستی و دیکتاتوری بازارهای مالی فاقد نظارت اخلاقی انتقاد کرد.

از سوی دیگر، پاپ فرانسیس نسبت به کارکردهای مثبت فناوری نیز رویکردی امیدوارانه داشت. او بارها تأکید کرد که فناوری‌های نوین در صورت به‌کارگیری مسئولانه می‌توانند به خدمت فقرا و بهبود زندگی محرومان درآیند. برای نمونه، واتیکان در سال‌های اخیر از پلتفرم‌های دیجیتال برای مقاصد بشردوستانه بهره گرفته است و خواستار به‌کارگیری نوآوری جهت رفع معضلات جهانی شده است.

با این حال، در مواجهه با خطرات فناوری‌های جدید نیز هشدار داده است؛ چه در مورد شبکه‌های اجتماعی که نمی‌توانند جای ارتباط انسانی رو در رو را بگیرند، و چه در مورد فضای رمزدار اقتصاد. به عنوان نمونه، نمایندگان واتیکان در سازمان ملل طی نشست‌هایی نسبت به سوءاستفاده از ابزارهای مالی نوین هشدار داده‌اند. در سال ۲۰۲۱، نمانیده پاپ در نشست مبارزه با قاچاق مهاجران تصریح کرد که پرداخت‌های کنترل‌نشده در بستر بلاک‌چین و استفاده بی‌ضابطه از رمزارزها به عامل جدیدی در سوداگری قاچاقچیان انسان بدل شده و جامعه جهانی باید برای تنظیم و نظارت بر رمزارزها اقدام کند. این موضع رسمی نشان می‌دهد که واتیکان نسبت به وجه غیرقانونی و غیرشفاف ارزهای دیجیتال نگران است و آن را تهدیدی علیه آسیب‌پذیرترین اقشار (مانند پناهجویان و مهاجران) می‌بیند. در مجموع می‌توان گفت پاپ فرانسیس پذیرای پیشرفت‌های فناوری بود، اما همیشه این پرسش راهبردی را مطرح می‌کرد که: آیا این فناوری در خدمت انسان‌هاست و اخلاق را رعایت می‌کند یا خیر؟

پروژه‌ها و توکن‌های رمزارزی مرتبط با واتیکان و مذهب

علیرغم رویکرد محتاطانه واتیکان نسبت به رمزارزها، در سال‌های اخیر چندین پروژه و فعالیت شکل گرفته‌اند که مذهب و بلاک‌چین را به هم پیوند می‌زنند. در این بخش به چند نمونه شاخص اشاره می‌کنیم:

مجموعهٔ NFT خیریه پاپ فرانسیس

 در سال ۲۰۲۱، پاپ فرانسیس اولین مجموعه آثار هنری دیجیتال (NFT) خود را عرضه کرد. این مجموعه که با همکاری چند هنرمند ایجاد شد، بر روی بازار AkoinNFT قرار گرفت و عواید فروش نسخه‌های محدود آن به بنیاد خیریه Scholas Occurrentes (از نهادهای آموزشی-فرهنگی مورد حمایت واتیکان) اختصاص یافت.

به بیان دیگر، پاپ از فناوری توکن غیرمثلی برای جمع‌آوری کمک مالی به نفع اهداف بشردوستانه بهره برد؛ اقدامی که نشان داد در صورت تأمین منافع عمومی، حتی ابزارهای نوینی چون NFT می‌توانند مورد قبول واتیکان باشند.

پروژهٔ NFT کتابخانه واتیکان

 کتابخانهٔ واتیکان که یکی از غنی‌ترین مخازن نسخ خطی و کتاب‌های باستانی جهان است، در سال ۲۰۲۳ پروژه‌ای آزمایشی را آغاز کرد که به حامیان خود توکن NFT غیرقابل انتقال اهدا می‌کند. در این طرح، اهداکنندگان و حتی کاربرانی که به ترویج این ابتکار در شبکه‌های اجتماعی کمک کنند، یک نشان دیجیتال دریافت می‌کنند که کلید دسترسی آن‌ها به تصاویر دیجیتال با کیفیت از مجموعه‌ای ویژه از نسخ خطی قدیمی واتیکان است.

این NFTها قابل فروش یا انتقال نیستند و صرفاً به عنوان مجوز دسترسی عمل می‌کنند. پروژه مذکور با همکاری شرکت NTT Data ژاپن اجرا شده و هدف آن ایجاد یک جامعه آنلاین پیرامون میراث فرهنگی واتیکان از طریق فناوری وب۳ عنوان شده است . هرچند این طرح هنوز محدود و آزمایشی است، اما نشان‌دهنده تمایل واتیکان به به‌کارگیری بلاک‌چین برای حفاظت و ترویج هنر و فرهنگ دینی است.

فروش هدیه پاپ به صورت NFT برای امور خیریه

 در نمونه‌ای دیگر، هدیه‌ای که چند سال پیش توسط دولت امارات متحده عربی به پاپ فرانسیس تقدیم شده بود که یک فرش نفیس  بود، در قالب توکن غیرمثلی به فروش گذاشته شد. فروش این NFT حدود ۸۰ هزار دلار درآمد کسب کرد که تمامی آن به خانواده‌های نیازمند در افغانستان (در بحبوحه بحران این کشور) اختصاص یافت. در این ابتکار، اصل فرش همچنان در واتیکان محفوظ ماند، اما نسخه دیجیتال و گواهی اصالت آن به عنوان NFT فروخته شد تا سرمایه حاصل در راه کمک‌های بشردوستانه صرف شود. این نمونه نشان می‌دهد که حتی هدایای دریافتی واتیکان نیز می‌توانند از طریق رمزارز به ابزار همبستگی و امدادرسانی بدل شوند.

توکن‌ها و رمزارزهای الهام‌گرفته از مفاهیم مذهبی

 جدای از پروژه‌های رسمی واتیکان، در دنیای آزاد رمزارزها گاه از نمادها و مفاهیم دینی برای نامگذاری یا الهام‌گیری استفاده شده است. برای مثال، چند سال پیش یک توکن طنزآمیز به نام Jesus Coin معرفی شد که به شوخی خود را «رمزارز رسمی مسیحیان جهان» معرفی می‌کرد و آن را جایگزینی برای انداختن سکه در صندوق کمک کلیسا می‌دانست!

هرچند این پروژه جنبه جدی نداشت، نمونه‌ای دیگر توجه‌ها را جلب کرد: رمزارز Luce که از شخصیت کارتونی معرفی‌شده توسط واتیکان برای سال مقدس ۲۰۲۵ الهام گرفته بود. ماجرا از آنجا آغاز شد که واتیکان در اکتبر ۲۰۲۴ برای جذب جوانان، یک نماد و کاراکتر انیمه‌ای به نام «لوچه» (به معنای نور) به عنوان Mascot سال jubilee معرفی کرد. تنها ظرف چند روز، افراد ناشناس در فضای کریپتو یک توکن با همین نام (LUCE) بر روی بلاک‌چین سولانا ایجاد کردند که هیچ وابستگی رسمی به کلیسا نداشت.

با این وجود، خبر معرفی این نماد مذهبی و ظاهر جذاب شخصیت لوچه (دختر جوانی با موهای آبی و یک صلیب آویخته به گردن) جرقه‌ای در میان سفته‌بازان رمزارزی بود؛ به طوری که ارزش توکن Luce در مدت کوتاهی اوج گرفت و ارزش بازار آن به بیش از ۸۰ میلیون دلار رسید

. این رشد خیره‌کننده البته پایدار نماند و ماهیتی کاملاً سوداگرانه داشت، اما نشان داد حتی نمادهای مذهبی می‌توانند ناخواسته به موج‌های سفته‌بازی در دنیای کریپتو دامن بزنند.

واتیکان هیچ ارتباطی با این توکن نداشت و احتمالاً چنین سوءاستفاده‌هایی را نمی‌پسندد، اما این رویداد حاشیه‌ای جالب، بیانگر تلاقی دو جهان ظاهراً نامربوط ، ایمان دینی و سرمایه‌گذاری رمزارزی، در عصر دیجیتال است.

رویکرد واتیکان و نهادهای مذهبی در مواجهه با فناوری‌های نوین دیجیتال

کلیسای کاتولیک سابقه طولانی در مواجهه با تحولات علمی و فناوری دارد و همواره تلاش کرده است میان حفظ سنت‌ها و نوآوری سازنده تعادل ایجاد کند. در عصر معاصر، واتیکان رویکردی دووجهی نسبت به فناوری‌های دیجیتال داشته است: تعاملی و آینده‌نگر، همراه با هشدارهای اخلاقی. پاپ فرانسیس و اسلاف او از یک سو از ابزارهای جدید برای ترویج پیام‌های دینی بهره برده‌اند (برای مثال حضور فعال پاپ در شبکه‌های اجتماعی، یا راه‌اندازی رادیو واتیکان در دهه ۱۹۳۰ را می‌توان یادآور شد)، و از سوی دیگر تلاش کرده‌اند راهنمای اخلاقی برای هدایت پیشرفت‌های تکنولوژیک ارائه کنند.

در دوره پاپ فرانسیس، واتیکان چند اقدام محسوس در زمینه پذیرش فناوری‌های نو انجام داد که نشان‌دهنده کنجکاوی و استقبال مشروط کلیسا از نوآوری است. یکی از این اقدامات، راه‌اندازی ابتکار «Click to Pray eRosary» در سال ۲۰۱۹ بود؛ یک تسبیح هوشمند و متصل به اپلیکیشن که با هدف ترویج عبادت و صلح برای جوانان طراحی و عرضه شده بود. این دستبند دیجیتال که با حرکت علامت صلیب فعال می‌شود، کاربران را گام‌به‌گام در ادای دعای تسبیح (رزاری) همراهی می‌کند و به نوعی تلفیقی از سنت معنوی کلیسا با تکنولوژی روز است.

نمونه دیگر، برگزاری نخستین هکاتون واتیکان در سال ۲۰۱۸ بود. در این رویداد بی‌سابقه، حدود ۱۲۰ دانشجو از بیش از ۵۰ دانشگاه دنیا به واتیکان دعوت شدند تا طی یک مسابقه فشرده برنامه‌نویسی (به نام VHacks) به ارائه راه‌حل‌های فناورانه برای چالش‌های جهانی بپردازند.

موضوعاتی که برای این هکاتون در نظر گرفته شده بود دقیقاً از اولویت‌های اجتماعی پاپ فرانسیس الهام می‌گرفت:

شمول اجتماعی، بحران مهاجران و گفتگوی میان ادیان.

این برنامه با حمایت غول‌های فناوری مانند گوگل و مایکروسافت برگزار شد و نشان داد که کلیسا مایل است با مشارکت متخصصان دنیای حاضر، از ظرفیت فناوری برای پیشبرد خیر عمومی استفاده کند.

 برگزاری چنین رویدادی در قلب واتیکان – جایی که شاید کمتر با استارت‌آپ‌ها و کدنویسی پیوند خورده باشد – پیام روشنی داشت: کلیسا در پی منزوی کردن خود از موج تحول دیجیتال نیست، بلکه می‌خواهد جهت‌دهی اخلاقی و انسانی به آن بدهد.

واتیکان همچنین خود را وارد گفتمان جهانی درباره حاکمیت فناوری کرده است. به عنوان نمونه، پاپ فرانسیس در پیام سالانه خود به سران کشورها برای روز جهانی صلح ۲۰۲۴ خواستار تدوین معاهده‌ای بین‌المللی برای تنظیم مقررات هوش مصنوعی شد.

او هشدار داد که بدون هدایت صحیح، پیشرفت‌های هوش مصنوعی می‌تواند به «دیکتاتوری فناوری» منجر شود که موجودیت بشر را تهدید می‌کند، و تأکید کرد الگوریتم‌ها هرگز نباید جایگزین ارزش‌های اصیل انسانی شوند.

این موضع‌گیری پاپ که همزمان با تلاش‌های اتحادیه اروپا برای قانون‌گذاری هوش مصنوعی بود، نشان داد واتیکان می‌خواهد در عالی‌ترین سطح در گفتگوهای مربوط به آینده دیجیتال بشر نقش داشته باشد و صدای وجدان اخلاقی را در این عرصه بلند کند.

به طور کلی، نهادهای مذهبی دیگر نیز رویکردی مشابه را در پیش گرفته‌اند. بسیاری از سازمان‌ها و خیریه‌های مسیحی اکنون کمک‌های مالی از طریق رمزارز می‌پذیرند و تلاش می‌کنند با به‌روز نگه داشتن زیرساخت‌های خود، از قافله فناوری عقب نمانند (برای مثال، کاتولیک‌های آمریکا از اولین جوامعی بودند که امکان اهدا‌ی بیت‌کوین به کلیسا یا خیریه‌های دینی را فراهم کردند). اینها همه حکایت از آن دارد که کلیسا در تعامل نقادانه با مدرن‌ترین پدیده‌های فناوری است: نه پذیرش کورکورانه، و نه رد مطلق، بلکه گفتگو و جهت‌دهی.

کلام آخر

پاپ فرانسیس که امروز کاتولیک‌های جهان در سوگ او هستند، رهبری بود که صدای فقرا و به‌حاشیه‌رانده‌شدگان را به مرکز توجه آورد و پیوندی عمیق میان ایمان و عدالت اجتماعی برقرار ساخت.

هرچند او مستقیماً وارد جزئیات فناوری رمزارز نشد، اما اصولی که از خود به جا گذاشت چراغ راهی برای سنجش این فناوری نوظهور است. رمزارزها و بلاک‌چین می‌توانند در خدمت شفافیت، توانمندسازی محرومان و ارتقای عدالت قرار گیرند، همان‌گونه که پروژه‌های خیریه مبتنی بر بلاک‌چین نشان داده‌اند.

در عین حال، این فناوری بدون راهنمودهای اخلاقی و چارچوب‌های نظارتی می‌تواند به ابزاری برای سوداگری افسارگسیخته، نابرابری‌های جدید و حتی آسیب به محیط زیست بدل شود. میراث فکری پاپ فرانسیس یادآور این نکته است که هر نوآوری بشری در نهایت باید در خدمت کرامت انسان و خیر مشترک باشد.

به مناسبت درگذشت او، تأمل در این پرسش اهمیت مضاعفی یافته است که: «چگونه می‌توان دنیای کریپتو و فناوری‌های مالی نوین را در مسیر خدمت به عدالت، اخلاق و صلح جهانی هدایت کرد؟» شاید پاسخ به این پرسش، بخشی از میراث زنده‌ی پاپ فرانسیس برای جهان فناوری باشد؛ میراثی که رهبران مذهبی و فناوران باید با همکاری یکدیگر آن را محقق سازند.