از زمان تولد بیتکوین، همیشه درباره ماهیت این ارز دیجیتال و نقش آن در بازارهای جهانی بحثهای فراوانی بوده است. گروهی، بیتکوین را «طلای دیجیتال» میدانند و معتقدند در مواقع بیثباتیهای سیاسی و اقتصادی، میتواند نقشی مشابه طلا در بازار ایفا کند؛ یعنی نقش پناهگاه امن برای سرمایهگذاران.
گروه دیگر به نوسان بالا و رفتار غیرقابل پیشبینی بیتکوین اشاره میکنند و اعتقاد دارند نمیتوان روی آن حسابی مشابه طلا باز کرد. در این گزارش به واکنش بیتکوین نسبت به تنشهای ژئوپلیتیکی بزرگ در سالهای اخیر پرداختهایم و رفتار قیمتی آن را قبل، حین و پس از هر رویداد با طلا و شاخص S&P 500 مقایسه کردهایم تا ببینیم واقعاً این ارز دیجیتال توانسته جای طلا را به عنوان پناهگاه امن بگیرد یا خیر.
جنگ روسیه و اوکراین (۲۰۲۲)
تنشهای اوکراین در اوایل سال ۲۰۲۲ آزمونی جدی برای بیتکوین به شمار میرفت. در هفته منتهی به تهاجم روسیه به اوکراین، قیمت بیتکوین با افتی چشمگیر روبهرو شد و نشان داد در روزهای اول بحران، اغلب سرمایهگذاران ترجیح دادند این ارز دیجیتال را به عنوان یک دارایی امن در نظر نگیرند.
روز آغاز حمله، بازارها با شوک شدید مواجه شدند؛ بورسهای جهانی سقوط کردند، طلا با استقبال خریداران به دلیل امنیت ذاتی خود صعود کرد، و بیتکوین نیز ابتدا تا حدود ۳۴ هزار دلار ریزش کرد. طلا همزمان به بالاترین سطح قیمتی خود در سالهای اخیر رسید. این رفتار متفاوت بیتکوین و طلا، باعث شد بسیاری از تحلیلگران، فرضیه «طلای دیجیتال» بودن بیتکوین را زیر سؤال ببرند.
اما روند قیمتها در ادامه تغییر کرد. حدود دو ماه پس از آغاز جنگ، بیتکوین بخش زیادی از افت خود را جبران کرد و حتی رشد خوبی هم ثبت شد. در حالی که طلا طی همین مدت رشد نسبتاً ملایمی داشت، بیتکوین سرعت بیشتری در بازگشت نشان داد. برای مقایسه، شاخص S&P 500 نیز که ابتدا سقوط کرده بود، بعد از حدود دو ماه دوباره تقریباً به سطح قبلی خود بازگشت.
در مجموع، بیتکوین در لحظات اول بحران، همگام با بازارهای ریسکی رفتار کرد و افت داشت، اما در میانمدت قدرت جبران و رشد بیشتری نشان داد. حتی وقتی که نگرانیها تا حدودی کم شد و اخبار مثبتی درباره پذیرش ارزهای دیجیتال منتشر شد، بیتکوین از سطوح پایین به اوج جدید رسید. هرچند، این رشد دوام چندانی نداشت و با ادامه جنگ و سیاستهای انقباضی بانک مرکزی آمریکا، دوباره روند نزولی پیدا کرد.
این اتفاقها نشان میدهد که در بحران اوکراین، طلا نقش پناهگاه امن سنتی را به خوبی ایفا کرد، در حالی که بیتکوین بیشتر شبیه داراییهای پرریسک واکنش نشان داد و افت داشت. اما قدرت برگشت سریع بیتکوین پس از فروکش کردن شوک اولیه، نگاه برخی سرمایهگذاران بلندمدت را به خودش جلب کرد.
تنشهای خاورمیانه و حملات منطقهای
منطقه خاورمیانه همیشه مرکز بحرانهای ژئوپلیتیکی بوده و هر بار تنش جدیدی شکل گرفته، قیمت نفت و طلا بلافاصله واکنش نشان دادهاند. اما سؤال اینجاست که آیا بیتکوین هم میتواند رفتاری شبیه طلا داشته باشد یا نه؟ در این بخش دو رویداد مهم یعنی تنش ایران و آمریکا در ژانویه ۲۰۲۰ و درگیریهای منطقهای سالهای اخیر را بررسی میکنیم.
تنش ایران و آمریکا (ژانویه ۲۰۲۰)
در دیماه ۱۳۹۸، حمله هوایی آمریکا و شهادت سردار سلیمانی، بازارهای جهانی را شوکه کرد. قیمت نفت به سرعت اوج گرفت، طلا با افزایش تقاضا روبهرو شد و بورسها کاهش یافتند. اما بیتکوین واکنشی جالب داشت و در چند روز نخست بحران، حدود ۱۰ درصد افزایش قیمت را ثبت کرد.
برخی تحلیلگران این رشد را نشانهای از نقش پناهگاه امن بودن بیتکوین دانستند و معتقد بودند که مردم کشورهای درگیر ممکن است برای حفظ سرمایه خود به بیتکوین رو بیاورند. در ادامه، طی دو ماه بعد، بیتکوین رشد بیشتری هم ثبت کرد، در حالی که طلا و سهام آمریکا مسیرهای متفاوتی رفتند. البته نباید فراموش کرد که همزمان با آغاز همهگیری کرونا، بورس آمریکا با افت مواجه شد و بخشی از تغییرات قیمتی آن، به دلایل دیگری مرتبط بود. در مجموع، بیتکوین در این بحران رفتاری مشابه طلا از خود نشان داد و برخلاف سهام، افت نداشت.
سایر تنشهای منطقهای (۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳)
در دیگر بحرانهای منطقهای خاورمیانه، واکنش بیتکوین الگوی ثابتی نداشته است. مثلاً در جنگ داخلی سوریه که از سال ۲۰۱۱ شروع شد، بیتکوین هنوز آنقدر شناختهشده نبود که داده معناداری از واکنش آن ثبت شود. در مقابل، طلا در آن مقطع رشد قابل توجهی داشت. در حمله حماس به اسرائیل در مهر ۱۴۰۲ و حملات موشکی متقابل، قیمت جهانی طلا در همان هفته با رشد قابل توجهی همراه شد، در حالی که بازار ارزهای دیجیتال به ویژه بیتکوین، ابتدا واکنش منفی داشت و بعد از چند روز دوباره با خبرهای مثبت بازار رمزارز، توانست رشد کند. نمونههایی مثل حملات هوایی اسرائیل و ایران یا دیگر بحرانهای منطقهای هم همین الگو را تکرار کردند: در کوتاهمدت، طلا رشد میکند، بیتکوین و سهام افت دارند و بعد از فروکش کردن بحران، بیتکوین معمولاً توانسته دوباره خودش را بازیابی کند. این رفتار نشان میدهد بیتکوین هنوز نمیتواند همیشه جای طلا را به عنوان دارایی امن بگیرد، هرچند در بازههای زمانی بلندتر، بازدهی خوبی داشته است.
تنشهای چین و آمریکا (جنگ تجاری)
جنگ تجاری آمریکا و چین، بازارهای جهانی را دچار نوسان زیادی کرد. هر بار که تنش بین این دو کشور بالا میگرفت، سرمایهگذاران به سمت داراییهای امن حرکت میکردند. در تابستان ۲۰۱۹ همزمان با سقوط ارزش یوان چین، تقاضا برای بیتکوین افزایش چشمگیری پیدا کرد.
در کمتر از یک هفته، بیتکوین بیش از ۱۵ درصد رشد کرد و طلا هم به بالاترین سطح چند ساله خود رسید. این اتفاقات باعث شد برخی رسانهها بیتکوین را پناهگاه امن جدید در بازار معرفی کنند. با این وجود، رشد بیتکوین در آن بازه علاوه بر تنشهای ژئوپلیتیک، به عوامل درونی بازار کریپتو هم مربوط میشد.
بعد از فروکش کردن نسبی بحران، بیتکوین وارد اصلاح شد و بخشی از رشد خود را از دست داد. بهطور کلی، در جنگ تجاری چین و آمریکا، بیتکوین گاهی رفتاری شبیه یک پوشش ریسک از خود نشان داد، اما نوسان بالای آن باعث شد همچنان فاصله زیادی با طلا به عنوان پناهگاه امن داشته باشد.
بحران افغانستان (۲۰۲۱)
بحران افغانستان و سقوط کابل در تابستان ۲۰۲۱، یک اتفاق ژئوپلیتیکی مهم بود اما اثر آن روی بازارهای مالی جهانی محدود ماند. بیشتر تغییرات بازارهای جهانی در آن مقطع، تحت تأثیر سیاستهای پولی و پایان محدودیتهای کرونا بود و نه مستقیماً این رویداد ژئوپلیتیکی.
در این بازه، بیتکوین رشد قابل توجهی را تجربه کرد اما این رشد بیشتر ناشی از روندهای مثبت بازار کریپتو و خروج استخراجکنندگان از چین بود تا بحران افغانستان. با این حال، در سطح محلی، تعداد زیادی از مردم افغانستان برای حفظ دارایی خود به سراغ بیتکوین و استیبلکوینها رفتند؛ چرا که سیستم بانکی عملاً فروپاشیده بود و ارز دیجیتال یک ابزار کاربردی برای انتقال و نگهداری دارایی به حساب میآمد. این موضوع نشان میدهد حتی اگر در سطح جهانی بیتکوین واکنش خاصی نشان ندهد، میتواند در شرایط بحرانهای محلی، نقشی کلیدی داشته باشد.
حمله آمریکا به عراق (۲۰۰۳) ؛ نگاهی تاریخی
اگرچه حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، پیش از تولد بیتکوین رخ داد، اما رفتار بازارهای جهانی در آن مقطع مقایسه جالبی با وضعیت کنونی دارد. در ماههای منتهی به حمله، قیمت طلا رشد چشمگیری داشت و بورس آمریکا ریزش قابل توجهی را تجربه کرد.
با شروع رسمی جنگ و رفع بخشی از نااطمینانیها، بورسها جان گرفتند و طلا از اوج خود پایین آمد. این رویداد تاریخی به خوبی نشان میدهد که طلا همواره در شرایط بیثباتیهای سیاسی و نظامی، پناهگاه اصلی سرمایهگذاران بوده است. اگر در آن زمان بیتکوین وجود داشت، احتمالاً واکنشهای پرنوسانی نشان میداد اما نمیتوانست به سادگی جای طلا را پر کند.
مقایسه عملکرد کلی بیتکوین، طلا و S&P500 در بحرانها
با مرور رویدادهای مطرح شده، الگوهای مشخصی درباره رفتار بیتکوین در برابر تنشهای ژئوپلیتیکی به دست میآید. نکته اول این است که در لحظات اولیه بحران، بیتکوین معمولاً رفتاری شبیه بازارهای ریسکی دارد و همگام با سهام سقوط میکند، در حالی که طلا و داراییهای امن رشد میکنند. در مرحله بعد، یعنی زمانی که شوک اولیه برطرف میشود، بیتکوین اغلب توانسته خودش را بازیابی کند و حتی بازدهی بالاتری نسبت به طلا و سهام داشته باشد.
این رفتار دوگانه ناشی از ماهیت متفاوت بیتکوین است؛ در دوره بحران، معاملهگران و سرمایهگذاران کوتاهمدت اغلب دارایی خود را نقد میکنند و همین باعث افت قیمت بیتکوین میشود. اما پس از آرام شدن شرایط، سرمایهگذاران بلندمدت به بازار بازمیگردند و همین امر باعث رشد سریعتر بیتکوین میشود. در طرف مقابل، طلا همچنان وابسته به ترس و بیاعتمادی است و در همه بحرانهای بزرگ، سرمایهگذاران به سمت آن گرایش پیدا کردهاند. بیتکوین هنوز سابقه تاریخی کافی برای رقابت با طلا در این نقش را ندارد و رفتار آن گاهی مشابه طلا و گاهی مشابه سهام است. به همین خاطر، هیچ توافق قطعی بین سرمایهگذاران درباره نقش بیتکوین به عنوان پناهگاه امن شکل نگرفته است.
در جامعه رمزارز هم نظرات متفاوتی وجود دارد؛ برخی معتقدند بیثباتیهای ژئوپلیتیکی میتواند بیتکوین را به انتخاب اول سرمایهگذاران در آینده تبدیل کند، چون مستقل از دولتهاست. عدهای دیگر اما بیتکوین را دارایی ریسکی میدانند که در بحرانهای بزرگ، ابتدا نقد میشود و بعد شاید دوباره صعود کند.
کلام آخر
بررسی واکنش بیتکوین به بحرانهای ژئوپلیتیکی مهم نشان میدهد این ارز دیجیتال در کوتاهمدت معمولاً رفتاری شبیه داراییهای ریسکی دارد و نمیتواند به عنوان پناهگاه امن کلاسیک عمل کند. اما در بازههای میانمدت و بلندمدت، بیتکوین بارها نشان داده که بعد از عبور از شوکهای اولیه، پتانسیل بازیابی و رشد بالایی دارد. با این حال، هنوز طلا و دلار آمریکا اصلیترین پناهگاههای امن سرمایهگذاران در بحرانهای جهانی محسوب میشوند و بیتکوین نقشی مکمل یا پوششی را ایفا میکند، نه یک جایگزین کامل.
با رشد روزافزون بیتکوین و محبوبیت آن، احتمالاً این معادله در آینده تغییر خواهد کرد، اما فعلاً نمیتوان انتظار داشت بیتکوین همانند طلا در لحظات بحران، سرمایهها را به سوی خود جذب کند. برای سرمایهگذاران محتاط، بیتکوین باید در کنار داراییهای سنتی و با آگاهی کامل از ریسکها نگهداری شود.
