پس از آنکه داراییهای دیجیتال موفق شدند بازار ارز و حتی صندوقهای بازار پول را به چالش بکشند، حالا چشم به قلب سرمایهداری یعنی بازار سهام دوختهاند. بیش از یک دهه پیش تلاشهای اولیه برای ثبت سهام روی بلاکچین به دلیل مقررات سختگیرانه و زیرساختهای ناقص خاموش شد. با این حال ظهور صرافیهای بزرگی مثل کوینبیس و کراکن و رشد ابزارهای مقبولی مانند کیفپولهای غیرامانی، فضای تازهای برای بازگشت این ایده به وجود آورده است.
آنچه امروز شاهدش هستیم، نسل دوم پروژههایی است که میخواهد تیکرهایی نظیر AAPL یا TSLA را در قالب توکنهای قابلانتقال و شبهفوری عرضه کند. این موج تازه، برخلاف دور اول که بیشتر رنگِ آزمایشی داشت، با پشتوانه سرمایه و تجربه کاربران میلیونی پا به میدان گذاشته و ضعفهای عملیاتی گذشته را هدف قرار داده است. سرمایهگذاران سنتی هم با دقت بیشتری موضوع را دنبال میکنند، چون دیگر صحبت از رؤیاپردازی نیست؛ نمونههای عملی یکییکی در برمودا، اروپا و حتی ایالات متحده مجوز میگیرند.
نیروی پیشران مهم دیگر، ناکارآمدی مدل فعلی تسویه سهام است. در بسیاری از بورسهای بزرگ، انتقال مالکیت قانونی بین دو تا سه روز کاری طول میکشد. توکنیزه کردن این فرآیند را به چند ثانیه کاهش میدهد و همین مزیت کافی است تا مدیران صندوقها، فینتکها و حتی استارتاپهای کوچک به فکر مهاجرت بیفتند.
مزایای وعده داده شده: از تسویه آنی تا معاملات شبانهروزی
طرفداران توکنیزهسازی سهام نخست به سرعت اشاره میکنند. وقتی سهام در شبکهای نظیر اتریوم یا سولانا بازنمایی میشود، جابهجایی مالکیت همزمان با پرداخت انجام میگیرد؛ یعنی ریسک نکولِ بعد از معامله تقریباً صفر میشود. این ویژگی نزد صندوقهای پوشش ریسک و بازارسازان الگوریتمی محبوب است، زیرا هر میلیثانیه برای استراتژیهای آربیتراژ اهمیت دارد.
ویژگی دوم دسترسی ۲۴ ساعته و جهانی است. هنرمندی که در توکیو بیدار است و معاملهگری که در سائوپائولو روزش را تمام کرده، هر دو میتوانند توکن سهام اپل را بدون نگرانی از تعطیلی بورس نیویورک بخَرند یا بفروشند. همین جذابیتِ «همیشه باز» بودن، صرافیهایی مثل رابینهود را به فکر راهاندازی میز معاملاتی ویژه در اروپا انداخته تا کاربرانش را نگه دارد.
در نهایت، هزینه نگهداری و انتقال کاهش مییابد. ثبت وکالتنامهها، کارمزد متولیان و هزینه حراست فیزیکی سهم همگی جای خود را به قراردادهای هوشمند میدهند. برای شرکتهای کوچک این صرفهجویی میتواند به معنای امکان تأمین مالی ارزانتر باشد و حتی مسیر عرضه اولیه سهام روی زنجیره را هموار کند.
موانع حقوقی و ریسکهای پشت پرده
با وجود تمام این هورا کشیدنها، هر توکن باید پشتوانه یک سهم واقعی داشته باشد؛ سهمی که در نهایت در یک حساب امانی به نام سرمایهگذار نگهداری میشود. همین نقطه، بار اصلی ریسک را بر دوش متولی میگذارد: اگر نهاد متولی دچار مشکل شود یا خطایی در تطابق توکنها با گواهیهای سهم رخ دهد، قیمت توکن میتواند از قیمت مرجع جدا شود. در بدترین سناریو، توکن فقط یک رسید بیپشتوانه خواهد بود.
دردسر دوم به قوانین حاکمیتی گره خورده است. بیشتر بورسها سازوکارهای پیچیدهای برای رأیگیری سهامداران، توزیع سود نقدی و حق تقدم دارند. نگاشتن همه این فرآیندها به زبان قرارداد هوشمند نیازمند همکاری نزدیک رگولاتور و توسعهدهنده است؛ امری که در کوتاهمدت چندان ساده نیست. پرونده ریپل و کمیسیون بورس آمریکا نشان داد که مرزبندی میان اوراق بهادار و توکن چقدر میتواند مناقشهبرانگیز باشد.
از سوی دیگر، مالکیت فراسرزمینی مسألهای جدی است. تصور کنید سرمایهگذار ایرانی توکن سهام تسلا را در صرافی برمودا بخرد، سپس بخواهد آن را برای استفاده از حق رأی در مجمع سالانه تسلا ثبت کند. پای پیمانهای مالیاتی، قوانین کنترل داراییهای خارجی و حتی تحریمها وسط میآید. این پازل حقوقی برای بسیاری از پروژهها هنوز حلنشده باقی مانده است.
بازیگران اصلی این دور: از کوینبیس تا رابینهود
کوینبیس با همکاری مؤسسهای در برمودا قصد دارد تا پایان تابستان نمادهای محبوب نزدک را به شکل توکن عرضه کند. این قدم، همزمان پاسخی به محدودیتهای موجود در خاک آمریکا و استفاده از چارچوب دوستانهتر برمودا است. کراکن هم از طریق نهاد ثبتشدهاش در همان جزیره برنامه مشابهی را برای ماه ژوئن اعلام کرده و میخواهد سهام صد شرکت بزرگ را فهرست کند.
رابینهود که به خاطر رابط کاربری روانش مشهور است، حالا در اروپا روی یک موتور تطبیق بلاکچینی کار میکند تا توکن سهام را مستقیماً با یورو یا استیبلکوینها قابل معامله کند. در سمت پروژههای بومی زنجیره، نامهایی مثل Ondo Finance و Dinari به چشم میخورند. آنها میخواهند از مدل «آمریکا آخرین مقصد» استفاده کنند؛ یعنی ابتدا در مناطق آزاد مقرراتی عرضه شوند و پس از اثبات ایمنی، وارد بورسهای رسمی شوند.
در کنار صرافیها، شرکتهایی نظیر Securitize هم در جایگاه سازنده زیرساخت ظاهر شدهاند. این پلتفرم که پیشتر همکاری موفق با بلکراک در زمینه صندوق بازار پول توکنیزه داشت، حالا با ناشران سهام برای عرضه اولیه کاملاً زنجیرهای مذاکره میکند. گفتنی است گلکسی دیجیتالِ مایک نووگراتز نیز از برنامهای برای توکنیزه کردن سهام خودش خبر داده و با تنظیمگران وارد گفتوگو شده است.
آینده توکنیزهسازی سهام برای سرمایهگذاران داخلی
سرمایهگذار ایرانی به دلیل محدودیتهای ارزی و تحریمها سالها است به بازارهای جهانی دسترسی مستقیم ندارد. توکنیزه شدن سهام یک مسیر کمهزینه میگشاید؛ زیرا ثبت نام، احراز هویت و تراکنش روی شبکههایی انجام میشود که ماهیت غیرمتمرکز دارند. کافی است صرافی منتخب، قوانین شناخت مشتری را برای کاربران ایرانی سخت نگیرد یا حداقل نگهداری توکن را در کیفپول شخصی بپذیرد.
از بُعد فنی، نگهداری توکن سهام تفاوت چندانی با نگهداری یک استیبلکوین ندارد. اما سرمایهگذار باید حواسش به ریسک نهادی توکن باشد؛ یعنی دقیق بداند چه شرکتی پشتوانه سهم واقعی را نگاه میدارد و چه مقرراتی بر آن حاکم است. مطالعه سند وایت پیپر پروژه و احراز مجوزهای رگولاتوری نخستین گام است.
در سناریوی موفق، امکان گشودن دروازههای سرمایهگذاری بدون واسطه به روی میلیونها کاربر پارسیزبان فراهم میشود. چنانچه تجربه توکنهای ETF طلا و صندوقهای درآمد ثابت بارها نشان داده، وقتی دارایی سنتی روی زنجیره میآید، سیالیت سرمایه بالا میرود و بازارسازان تازهای وارد میدان میشوند. از همین رو، اهمیت پژوهش فردی و مدیریت ریسک دوچندان خواهد شد؛ چون سرعت، فرصتی بیبدیل ایجاد میکند اما لغزشها را نیز تندتر جریمه میکند.
